Biorę przykład z Małysza

SUPERWYWIAD Z WIESŁAWEM BANACHEM, historykiem sztuki, od 29 lat dyrektorem Muzeum Historycznego w Sanoku. W tym roku żegna się on z pracą w zamku.

– Jak trafił Pan do Sanoka?
– Urodziłem się w wielkopolskim Kościanie. Na studiach z historii sztuki w Lublinie poznałem dziewczynę z Sanoka. I tak to się zaczęło. Jadąc tam nie myślałem, że będę mieszkał gdzieś poza Wielkopolską. Wydawało mi się, że wrócę do Poznania, może uda się dostać pracę w Muzeum Narodowym. Życie ułożyło się zupełnie inaczej.

– Kiedy po raz pierwszy przekroczył Pan progi sanockiego zamku?
– W wakacje 1973 r. – przyjechałem do swojej dziewczyny. Ona oczywiście chciała mi pokazać największą atrakcję miasta i zabrała mnie do zamku.

– Jak prezentowało się wtedy muzeum?
– Zamek miał nader skromne ekspozycje: 2 sale z ikonami, jedną z portretami i wąski, po austriacki korytarz, w którym wisiały bodajże 3 obrazy Beksińskiego, kilka prac Mariana Kruczka, jakieś 2 obrazy Franciszka Prochaski i prace kilku innych artystów. Ponadto w gablocie ceramika XVII – XVIII-wieczna. Kiedy oglądałem ikony, nie mogę powiedzieć, że się w nich zakochałem. Ikona była kulturowo dość odległa od tego, do czego nawykło moje oko, ale zauważyłem, że są to wysokiej klasy eksponaty.

– W tym roku stanął na Pana drodze Zdzisław Beksiński…
– Poznałem go dzięki mojej dziewczynie, ale nie było to dla mnie obce nazwisko. Jeszcze zanim po raz pierwszy przyjechałem do Sanoka, będąc w rodzinnych stronach, jak zwykle zajrzałem do Muzeum Narodowego w Poznaniu, żeby obejrzeć bliskie mi obrazy. Była akurat wystawa malarstwa współczesnego podzielona na okręgi artystyczne: Kraków, Warszawa, Wrocław, Gdańsk…. Gdzieś między okręgami wisiał jeden samotny obraz podpisany Zdzisław Beksiński – Sanok. Rzecz jasna, że jak wróciłem na studia zapytałem dziewczynę, czy zna takiego. Ona na to: „Tak, oczywiście! Jesteśmy z nim i jego rodziną bardzo blisko. Jak przyjedziesz, to ich odwiedzimy”. I tak się stało, a wizyta była bardzo sympatyczna.

– Zdradzi Pan szczegóły?
– Atmosfera tego domu była tak dalece specyficzna, a zarazem tak życzliwa, że od razu polubiłem to miejsce i tych ludzi. Mogę powiedzieć, że bardziej polubiłem Beksińskiego, aniżeli jego malarstwo. Chociaż sam pokój gościnny, który był zarazem pracownią wypełnioną obrazami – niektóre z nich pamiętam do dziś – zapach chemikaliów malarskich, robiły wrażenie. Ten moment okazał się symbolicznym dla całej mojej przyszłości. Potem właściwie co roku przyjeżdżając na wakacje, wpadaliśmy do Beksińskich.

– A kiedy trafił Pan do pracy w sanockim muzeum?
– Jeszcze w trakcie studiów mieliśmy do odrobienia praktyki muzealnicze i zdecydowałem się odbyć je w Sanoku. To wtedy poznałem moich przyszłych kolegów i koleżanki. Wanda Szumska – konserwatorka, Romuald Biskupski – historyk sztuki, najwyższej klasy specjalista w sztuce cerkiewnej, Maria Zielińska – archeolog… Ja miałem być czwarty w tym gronie. Już wtedy czułem, że nie zostanę specjalistą w dziedzinie ikon, tym bardziej że praktycznie cała literatura na ich temat była po rosyjsku, a do tego języka miałem olbrzymią niechęć. Nie do końca widziałem się więc w muzeum.

– Ale zmienił Pan zdanie?
– Po 3. roku studiów pobrałem się z moją dziewczyną i podjęliśmy decyzję, że zamieszkamy w Sanoku. Okazało się, że w muzeum jest wolny etat. Dokładnie 1 sierpnia 1977 r. rozpocząłem pracę. I tak zaczęła się moja przygoda… Co ciekawe, jednym z pierwszych zadań, jakie mi zlecił dyrektor było… pójść do Beksińskiego i przynieść pod pachą zakupiony od niego obraz. Muzeum nie miało samochodu. Przyniosłem pracę, na której widniała czarna góra z małymi krzyżami. Do dziś jest ona na ekspozycji. Był to jeden z ostatnich obrazów namalowanych w Sanoku. Artysta polecił mi wtedy przyjść jeszcze raz, bo miał dla muzeum jeszcze 6 prac abstrakcyjnych. Pakował się, bo wyprowadzali się już do Warszawy.

– Szybko odnalazł się Pan w muzeum?
– Tak. Od pracowników dowiedziałem się, że muzeum posiada interesującą kolekcję polskich malarzy. Przekazał ją Franciszek Prochaska z Francji. To natychmiast nakręciło mnie życzliwie do muzeum, bo wiedziałem już, że znalazłem działkę, którą mogę się zająć. Rok później udało się ściągnąć sporo tych obrazów do Sanoka. Były to czołowe nazwiska: Makowski, Pankiewicz, Boznańska a zarazem mnóstwo nazwisk zupełnie nieznanych, których ślady trzeba było poszukiwać. To stało się moim głównym zadaniem i wypełniłem je na tyle, na ile pozwalały mi możliwości.

– A te zapewne nie były zbyt szerokie?
– To był głęboki PRL. Zarabiałem wtedy znacznie mniej aniżeli niewykwalifikowany robotnik w „Autosanie”. Na jesieni przyszło na świat moje pierwsze dziecko. O tym, żeby pojechać do Francji, nie można było nawet pomarzyć, a zdobycie środków umożliwiających penetrowanie miejsc, w których ci artyści żyli, było czystą abstrakcją. Co mogłem, robiłem korespondencyjnie, nawet nie wiedząc, że piszę do tak zakazanej instytucji, jaką była polska „Kultura” w Paryżu. Miałem kontakt m.in. z Czapskim, więc służby pewno przyglądały mi się. Przybywało informacji. Udawało mi się gdzieś w desach, poprzez znajomości, wyszukać kolejne nazwiska i obrazy, które Polacy malowali we Francji. W latach 80., czyli najgorszym okresie, pojawiła się szansa, by dotrzeć do zasobów ukochanego przez mnie abstrakcjonisty Mieczysława Janikowskiego zdeponowanych w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Dogadałem się z instytucjami takimi jak „Zachęta” i BWA z całej Polski, które z chęcią by te prace pokazały, no ale trzeba było tam pojechać, by wszystko skatalogować. Pracownicy w „Zachęcie” załatwili mi paszport służbowy, więc funkcjonariusze służb tu w Sanoku nie dowiedzieli się , że jadę do Paryża.

– To musiała być pamiętna wyprawa…
– Spędziłem tam cały tydzień. Wyzwaniem było sfotografowanie dzieł, które składano w pomieszczeniu jedno na drugim. Był problem z oświetleniem, a ja miałem zwykły aparat. Znosiłem te dzieła z II piętra na dwór i fotografowałem na ulicy przed biblioteką. Pamiętam też – co do dziś mnie szokuje – że z magazynu Muzeum Sztuki Nowoczesnej Miasta Paryża wydali mi dwa obrazy, które wziąłem pod pachę i wyszedłem sfotografować na zewnątrz. A mogłem przecież już z nimi nie wrócić, bo nie zażądali ode mnie nawet paszportu… W Paryżu udało mi się też dotrzeć m.in. do Jana Ekierta. Do Polski wróciłem zresztą z paczką jego prac, które przekazał dla muzeum. Ponieważ nie były odprawione, wracałem mocno przerażony, co będzie na polskiej granicy. Na szczęście nikt tego nie sprawdził – sprawdziłem się jako przemytnik sztuki.

– A co z kolekcją Beksińskiego?
– Ona rozrastała się równolegle. Relacje z Beksińskim stawały się coraz bliższe. Prawie co roku mój poprzednik kupował coś od niego po niewygórowanych cenach. Zdzisław wybierał dla Sanoka najlepsze prace.

– Od 1990 roku, gdy został Pan dyrektorem, mógł Pan osobiście kierować promocją jego dzieł i osoby.
– Było to po 13 latach mojej pracy w muzeum. Ku mojemu zdumieniu i niechęci zostałem przez kolegów i pracowników troszkę do tego przymuszony. Byłem przerażony wszystkim, co na mnie spadło.

– Czyli…
– Zamek od strony technicznej był wręcz w krytycznym stanie. Jeden z pierwszych spacerów po zamku – już jako dyrektora – odbyłem w towarzystwie inspektora budowlanego. Na strychu on mi pokazuje: „Te belki są kompletnie zgnite. Dach trzyma się tylko na tamtych dwóch punktach. Gdy przyjdzie wichura, to wszystko spadnie na szosę i pozabija ludzi, a pan z więzienia nie wyjdzie”. Przyjechała też instytucja ministerialna do badania zabezpieczeń zbiorów. Pisząc raport mówili: „Wie pan co? Niech pan sobie poszuka innej pracy, bo naprawdę szkoda trafić do więzienia”. Takich to rad słuchałem, na dodatek nigdy nie kochałem papierów i uczyłem się administrowania praktycznie od zera.

– Ale nie poddał się Pan…
– Na szczęście udało się pozyskać zgodę na kapitalny remont. Niestety, jak zobaczyłem jego dokumentację, to byłem przerażony. Zrobiono ją tak, że niczego z zabytkowości tego budynku nie odczytano. Miał to być nadal brzydki, jakim był wtedy, austriacki budynek tyle że zmodernizowany. Zgroza! A ja, spacerując po zamku widziałem, że okna były kiedyś zupełnie inaczej, wewnątrz zatynkowane są portale, które można by odkryć itd. Na szczęście pomógł mi konserwator – Alojzy Cabała. Poradził: „Niech pan udaje, że robi z tej dokumentacji, a my będziemy uwzględniać wszelkie zmiany na bieżąco”. Dzięki temu udało się przywrócić renesansowy charakter zamku. Co prawda, w trakcie remontu bez przerwy wychodziły niespodzianki, np. że może runąć cała północna ściana, bo ściany boczne się rozchodzą. Trzeba było myśleć na gorąco. W trakcie odzyskiwania poszczególnych poziomów zamku, od razu wchodziliśmy tam z ekspozycjami. Najpierw na parter, gdzie trafiły najstarsze ikony.

– Dlaczego tak się Pan śpieszył?
– Bo muzeum, które nie ma ekspozycji, nie istnieje. Bałem się cały czas o to, że ludzie się odzwyczają od tego, żeby przyjeżdżać do Sanoka. Podczas remontu chyba tylko przez jeden sezon zamek był niedostępny – w następnym już można było zwiedzać parter. To było trochę wariactwo. Jednak byłem już spokojniejszy – szczególnie, że zainstalowano instalacje przeciwwłamaniowe. Już nie groziło mi więzienie za to, że się ktoś włamie kopnąwszy porządnie nogą w drzwi, albo bez żadnych problemów wywalając okno na 1. piętrze.

– To nie jedyny remont… Pana staraniom zawdzięczamy też powstanie Galerii z dziełami Beksińskiego…
– Związki z Beksińskim z czasem stawały się coraz bardziej bliskie, ciepłe, bardzo osobiste. Po śmierci jego żony i syna było jasne, że on całą swoją nadzieję na to, co stanie się z jego imieniem i sztuką łączy z naszym muzeum. To zmierzało do smutnej rozmowy na temat testamentu, w którym wszystko nam zapisał. Po jego śmierci otrzymaliśmy gigantyczną kolekcję, która nie mieściła się w magazynach. Wtedy pojawiła się możliwość pozyskania środków unijnych na rozbudowę zamku. I tak z faceta, który remontował zabytkowy zamek stałem się facetem, który spełniając marzenia z dzieciństwa, buduje zamek – niekoniecznie z piasku.

– Tym razem obyło się bez problemów?
– Niestety, nie. Liczyliśmy na zupełnie inne pieniądze, a musieliśmy startować do znacznie niższych kwot. Choć zaprojektowaliśmy jeszcze podziemia, dziedziniec i skrzydło dla budynku magazynowego, starczyło tylko na skrzydło. Duży projekt musieliśmy przerobić na mały, chyba w ciągu tygodnia. To była zgroza… Gdy kończyliśmy dobudowę, dostaliśmy jednak szansę by wystartować do większych pieniędzy i udało się. Dzięki temu zrealizowaliśmy wcześniejsze pomysły, a zamek, który do tej pory wyglądał jak park z budynkiem pałacowym w końcu odzyskał charakter warowni.

– Dziś ściągają tu prawdziwe tłumy…
– Zawsze najważniejsze dla mnie było, by z prowincjonalnego muzeum, które wyglądało bardziej na izbę pamięci, zrobić placówkę o randze ogólnopolskiej. Aby je wylansować trzeba było nie liczyć tylko na tych, którzy tu przyjeżdżają, ale pojechać ze zbiorami w Polskę. Z dużych miast, nie ma na mapie już żadnego, w którym nie byliśmy. Po upadku komuny stwierdziłem, że trzeba natychmiast „znaleźć się” w Europie, zanim inne muzea się pozbierają. Zrobiliśmy m.in. wystawę, która „wstrząsnęła” Holandią – ekspozycję ikon w Muzeum Sztuki Religijnej w Uden. Właściwie cały kraj był oblepiony plakatami ikon z Sanoka. Były też wystawy w Budapeszcie, w Niemczech… Stało się wtedy na granicy zachodniej w kolejce do odprawy od 12 do 24 godzin. Kiedyś marznąc nocą w samochodzie, w którym grzaliśmy się przy grzejniku gazowym, myślałem: „Banach, ależ ty jesteś durny! Po co ty tutaj tak marzniesz”. Jednak warto było. Dzięki temu staliśmy się muzeum ogólnopolskim, międzynarodowym, a w jakimś sensie światowym, patrząc np. na to ilu Japończyków, czy ludzi z USA tutaj przyjeżdża. Kiedyś, jak opowiadali pracownicy zamku, jakieś panie z Japonii spędziły na ekspozycji cały dzień: od otwarcia do zamknięcia – nie wychodząc. I to nie są wyjątki! Zresztą gdyby popatrzeć np. na moje maile, ile jest zapytań z zagranicy o pozwolenia do praw autorskich, np. od studentów z Japonii, czy nawet z Korei gdzie jacyś fanatycy chcieli żebym koniecznie zrobił wystawę w Seulu.

– A co ważnego udało się zrobić pod koniec Pana pracy?
– Kupiliśmy upragnione dzieło Władysława Ślewińskiego. Jego obrazy Prochaska miał w swojej kolekcji, ale prawdopodobnie sprzedał. W ten sposób zamykam segment sztuki polskiej we Francji właśnie czymś, o czym marzyłem przez lata i co przez lata było nierealne. Bardzo symboliczne okazało się dla mnie także niedawne zaproszenie do Muzeum Narodowego w Poznaniu, gdzie chciałem pracować, gdzie po raz pierwszy zobaczyłem obraz Beksińskiego. Okazało się, że moim wykładem o nim od razu zainteresowało się 5 tys. osób, stąd organizatorzy poprosili o drugi. Ostatecznie trzeba było zrobić jeszcze dwa, bo kolejki były tak długie, że ludzie się nie dostali. Tak historia zatoczyła koło i moje życie muzealne zamknęło się Beksińskim.

– Czuje się pan spełniony?
– Myślę, że nie do końca. Cały czas w głowie mam coraz to nowsze pomysły, które mógłbym zrealizować. Istotną sprawą jest dla mnie zrobienie filmu o sztuce Beksińskiego, któremu należy się poważna refleksja. Ufam, że na emeryturze zacznę pisać scenariusz takiego filmu, a potem być może uda się go jakoś zrealizować. Drugi mój zamiar, który zacząłem realizować w „Tygodniku Sanockim”, polega na tym, że opowiadam o konkretnym dziele sztuki z tego muzeum. Chciałbym to dokończyć i stworzyć książkę, która przyda się pracownikom muzeum. Będą mogli dowiedzieć się z niej trochę o historii obiektu i różnych sytuacjach, które doprowadziły do tego, że dany eksponat jest w naszych zbiorach. Mam też olbrzymi dług wobec Beksińskiego, opracowania wszystkiego, co po nim zostało, a na co nie starczyło czasu.

– Żal odchodzić?
– Na pewno żal. Tym bardziej że w pracy spędzamy jedną trzecią naszego życia – tu jest moja druga rodzina. Ludzie, z którymi tyle lat pracuję, którym jestem wdzięczny za to, że są ze mną, że się nigdy na nich nie zawiodłem i darzymy się wzajemnym zaufaniem, życzliwością. To przykre, że się rozstajemy, ale nie ma na to rady. Powiedziałem sobie, że może lepiej zrezygnować z kariery w takim momencie jak Małysz, wtedy kiedy wykonywało się jeszcze dalekie skoki, a nie wtedy, kiedy rozum już nie będzie sprawny i moi pracownicy będą musieli się za mnie wstydzić. Trzeba odejść w odpowiednim momencie i koniec.

– A jaki prywatnie jest dyrektor Banach?
– To mąż ukochanej żony, ojciec 4 dzieci, dziadek 8 wnuków. Facet, który uwielbia słuchać muzyki poważnej, nie rozstaje się ze sztuką, cały czas coś czytając albo oglądając; który tęskni za tym, żeby co jakiś czas wybrać się do któregoś z muzeów, gdzie ma swoich ulubionych przyjaciół w postaci obrazów czy rzeźb; który kocha jeździć na rowerze i ma nadzieję, że na emeryturze nadrobi zaległości. Więcej, musieliby powiedzieć o mnie inni.

***
WIESŁAW BANACH – absolwent historii sztuki na KUL, a od 1990 r, – dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku. Laureat wielu nagród. Otrzymał m.in. Odznakę „Zasłużony Działacz Kultury” (1989),Nagrodę Miasta Sanoka w dziedzinie upowszechniania kultury, sztuki, nauki za rok 2003 oraz Nagrodę Burmistrza Miasta Sanoka w dziedzinie społecznej aktywności na rzecz miasta za rok 2014. Honorowy Obywatel Sanoka. Jest współautorem książki „Beksiński. Dzień po dniu kończącego się życia. Dzienniki. Rozmowy.”

Rozmawiała Aneta Jamroży

• Publicystyka