Gdzie zniknA�A�y 3 mln rzeszowskiej a�zSolidarnoA�cia�?

Zagadka sprzed lat. Nie zdoA�ali jej rozwiA�zaA� ani komunistyczna SB, ani historycy III Rzeczypospolitej…

ChoA� minA�A�o prawie 40 lat od wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, ta sprawa nadal budzi emocje, a plotek i domysA�A?w nie brakuje. Chodzi o 3 miliony zA�otych, ktA?re naleA?aA�y do rzeszowskiej a�zSolidarnoA�cia�? i na krA?tko przed 13 grudnia 1981 roku zostaA�y podjA�te z banku przez jednego z jej czoA�owych dziaA�aczy. MiaA�y potem trafiA� w rA�ce ksiA�dza StanisA�awa Maca, A?wczesnego proboszcza jednejA� z rzeszowskich parafii i kapelana tutejszej a�zSolidarnoA�cia�?, jako swoisty a�zdepozyta�?. Jednak nigdy nie ustalono, czy trafiA�y ani co siA� z nimi mogA�o staA�. ChoA� sprawA� bardzo chciaA�a wyjaA�niA� w tamtych czasach komunistyczna bezpieka, a po 1989 roku historycy, okazaA�o siA� to niemoA?liwe. Za to do dziA� przeciwnicy ks. Maca zarzekajA� siA�, A?e owA� fortunA� duchowny przegraA� w karty, a jego zwolennicy, A?e te plotki powtarzajA� mentalni SB-cy. Fakt jest jeden: ogromna na owe czasy suma jakby a�zwyparowaA�aa�?.

Na wstA�pie pozwolimy sobie wyjaA�niA� naszym mA�odszym Czytelnikom, o jakA� tak naprawdA� fortunA� chodzi. OtA?A?, nie o a�zstarea�? 3 miliony zA�otych sprzed denominacji w 1995 roku, czyli 300 zA�otych, tylko o 3 miliony zA�otych z roku 1981, kiedy to A�rednia pensja wynosiA�a okoA�o 7,5 tys. zA�otych. Jak A�atwo policzyA� owe 3 miliony zA�otych, to byA�a rA?wnowartoA�A� 400 takich pensji! Gdyby braA� pod uwagA� obecne realia, byA�aby to kwota rzA�du 1,2 miliona zA�otych, zatem ogromna. Nic wiA�c dziwnego, A?e to, co siA� z niA� staA�o wciA�A? budzi emocje.

Mieli nosa, A?e a�zcoA�a�? siA� szykuje
Gwoli sprawiedliwoA�ci nie moA?na powiedzieA�, A?eby rzeszowska a�zSolidarnoA�A�a�? byA�a tu rekordzistA� finansowym. O 80 milionach zA� naleA?A�cych do wrocA�awskich struktur a�zSa�?, ktA?re dziaA�acze zdoA�ali ukryA� przed komunistycznA� wA�adzA� powstaA� nawet film. WrA?A�my jednak na Podkarpacie. Jest wrzesieA� 1981 roku. Sytuacja jest juA? bardzo napiA�ta, komunistyczne wA�adze nie mogA� sobie pozwoliA�, by a�zSolidarnoA�A�a�? nadal rosA�a w siA�A�. Nasz A?wczesny wielki a�zprzyjaciela�? i a�zsojusznika�?, czyli ZSRR oczekuje, A?e w kraju demokracji ludowej, mlekiem i miodem pA�ynA�cym, gdzie rzA�dzi lud z jego przewodniA� siA�A� PolskA� ZjednoczonA� PartiA� RobotniczA� natychmiast przestanie a�zpodnosiA� A�eba�? opozycja. A jej dziaA�acze gA�upi nie sA�, wiedzA�, A?e coA� siA� szykuje. Kwestia, kiedy to a�zcoA�a�? siA� stanie i jak bA�dzie wyglA�daA�o.

Chcieli zabezpieczyA� pieniA�dze
ChoA� jak wiadomo w walce z komunistycznym reA?imem, najwaA?niejsze byA�y idee, to jednak kaA?dy myA�lA�cy czA�owiek wie, A?e nie da siA� ich realizowaA� bez pieniA�dzy. Wiedzieli to teA? rzeszowscy dziaA�acze a�zSa�? i podejrzewali, A?e gdy dojdzie do konkretnych a�zruchA?wa�? wA�adzy, pierwszym z nich bA�dzie odciA�cie opozycji od pieniA�dzy. Postanowili to uprzedziA�.

Prezydium MiA�dzyzakA�adowego Komitetu Robotniczego NSZZ a�zSolidarnoA�A�a�? w Rzeszowie na spotkaniu 21 wrzeA�nia 1981 roku podejmuje uchwaA�A� o wsparciu kwotA� 3 mln zA�otych budowy koA�cioA�a. Jak zauwaA?a w swoich publikacjach dr Dariusz Iwaneczko, historyk, badacz dziejA?w najnowszych i obecny szef rzeszowskiego oddziaA�u IPN, uchwaA�a nie precyzowaA�a, o jaki koA�ciA?A� miaA�oby chodziA�. Nic w tym dziwnego, bo jak pisze D. Iwaneczko dla wszystkich byA�o jasne, A?e owe 3 mln. zA�otych miaA�y stanowiA� swoisty depozyt, ktA?ry miaA� byA� zA�oA?ony w bezpiecznym miejscu na wypadek sytuacji, gdy wA�adza zechciaA�aby radykalnie a�zrozprawiA� siA�a�? z a�zSa�?. CiekawostkA� poniekA�d jest to, A?e uchwaA�A� podjA�to niezgodnie ze statutem, bo tenA?e nie przewidywaA� wspierania przez a�zSa�? instytucji koA�cielnych.

Tak czy owak, juA? 4 dni pA?A?niej z konta rzeszowskiej a�zSa�? Banku PKO zostaje podjA�te przez Tadeusza SowA� 3 miliony zA�otych. I tak naprawdA� nie wiadomo, co byA�o dalej. PieniA�dze najprawdopodobniej zostajA� zdeponowane w jednej z rzeszowskich parafii. Nikt jednak o tym nie wspomina podczas kolejnych posiedzeA� a�zSa�?. Tak, jakby sprawy nie byA�oa��

Sowa a�zsypnA�A�a�? o 3 mln zA�otych bezpiece
Nadchodzi 13 grudnia, pamiA�tna niedziela, kiedy PolakA?w z ekranA?w telewizorA?w powitaA� spiker w mundurze, nie byA�o a�zTelerankaa�?, za to byA� generaA� Jaruzelski mA?wiA�cy, A?e jest wojna, no prawie. Zwykli ludzie bojA� siA�, A?e do Polski wkroczA� wojska radzieckie, albo i z caA�ego UkA�adu Warszawskiego. Na ulicach peA�no milicji, za to w sklepach jeszcze mniej towarA?w, jest godzina milicyjna, trudno A?yA�. Prawdziwe represje dotykajA� dziaA�aczy opozycyjnych. SA� internowani, a w A�ledztwach zastraszani i a�zA�amania�?. NiektA?rzy dajA� siA� a�zzA�amaA�a�?.

Na temat 3 milionA?w zA�otych naleA?A�cych do rzeszowskiej opozycji a�zsypiea�? internowany wiceprzewodniczA�cy ZarzA�du Regionu, Tadeusz Sowa. Podczas rozmowy operacyjnej w osA�awionym rzeszowskim ZaA�A�A?u, ktA?ra miaA�a miejsce na poczA�tku marca 1982 roku SB-ek, ppor. Janusz Klader a�zwyciA�gaa�? od Sowy informacjA�, A?e pieniA�dze zostaA�y przekazane w paA?dzierniku 1981 roku do rA�k wA�asnych ks. Maca i jest na to dokument sporzA�dzony na firmowym papierze MKR a�zSolidarnoA�A�a�? w Rzeszowie. WersjA� tA� Sowa zasadniczo podtrzymuje, takA?e w swej rozmowie z zastA�pcA� Komendanta WojewA?dzkiego MO, pA�k. BronisA�awem Galantem, ktA?remu mA?wi, A?e pieniA�dze sA� w depozycie.

Tymczasem bezpiekA� coraz bardziej interesujA� 3 miliony zA�otych, ktA?re sA�, ale nie wiadomo gdzie. Tak bardzo, A?e wszczyna sprawA� rozpracowania operacyjnego pod kryptonimem a�?PieczA�A�a�? . Cel byA� prosty: ustaliA� kto wymyA�liA�, A?eby ukryA� pieniA�dze przed wA�adzA�, gdzie one sA� i na co sA� przeznaczane. ByA�a to poniekA�d szansa na zdyskredytowanie opozycjonistA?w, a takA?e ks. Maca przedstawiajA�c ich jako malwersantA?w.

KsiA�dz Mac pamiA�ta, ale niedokA�adnie
KsiA�dz Mac o pieniA�dzach rzeszowskiej a�zSa�? wspomina w swej ksiA�A?ce wydanej 10 lat temu a�zKomu bije dzwon wolnoA�cia�? , ale wspomnienia te sA� doA�A� niejasne. Duchowny pisze bowiem, A?e w istocie dziaA�acze a�zSa�? przekazali mu pieniA�dze, ale tuA? przed ogA�oszeniem stanu wojennego. Potwierdza, A?e przeznaczenie ich rzekomo na budowA� koA�cioA�a byA�o fikcjA�, bo tak naprawdA� chodziA�o o zabezpieczenie ich na dziaA�alnoA�A� podziemnA�. Mowa jest jednak nie o 3, a o 1 milionie zA�otych, o ktA?ry miaA�a ksiA�dza bardzo indagowaA� SB-ecja, wielokrotnie go przesA�uchujA�c, domagajA�c siA� szczegA?A�A?w dotyczA�cych samego przekazania pieniA�dzy oraz przeprowadzajA�c na plebani rewizje. Tak czy owak ks. Mac w swej ksiA�A?ce nie wyjaA�nia, co staA�o siA� z przekazanymi mu pieniA�dzmi.

Jest i przemyski wA�tek
DrA�A?A�c temat bezpieka dociera do informacji, A?e 3 mln. zA�otych rzeszowskiej a�zSa�? miaA�y trafiA� do rA�k ksiA�dza sekretarza przemyskiej kurii. Tak doniA?sA� Adam KrztoA�, wiceprzewodniczA�cy MKZ NSZZ a�zSolidarnoA�A�a�?, TW o pseudonimie a�zMacieja�?, ktA?ry twierdziA�, A?e na owo przekazanie sporzA�dzono stosowny dokument, a pieniA�dze z kurii podjA�A� moA?e T. Sowa, albo ktoA� przezeA� wskazany.

PracujA�cy nad sprawA� a�zPieczA�A�a�? nie ustawali w poszukiwaniach. Rzeszowska Delegatura NIK, najpewniej pod ich wpA�ywem, takA?e zaczA�A�a przyglA�daA� siA� 3 milionom zA�otych, ktA?re gdzieA� byA�y, ale nie wiadomo gdzie. Po jej kontroli i stwierdzeniu faktu, iA? nie ma dokumentA?w na rozliczenie tych pieniA�dzy zawiadomiono wydziaA� A�ledczy MO i prokuraturA�, a ta wszczA�A�a A�ledztwo w sprawie zaboru mienia rzeszowskiej a�zSa�?.

Bezpieka siA� a�zprzyczaiA�aa�?
OczywiA�cie komunistyczni A�ledczy bez trudu ustalili, A?e uchwaA�a dotyczA�ca przekazania 3 mln. zA�otych na budowA� koA�cioA�a zostaA�a podjA�ta niezgodnie ze statutem, zatem w A�wietle prawa byA�a nielegalna. Nielegalne wiA�c byA�o takA?e podjA�cie pieniA�dzy na ten cel. Ustalono, A?e KrztoA� byA� w banku razem z T. SowA� i Janem PlA�drem, gA�A?wnym ksiA�gowym rzeszowskiej a�zSa�?, po czym z tym pierwszym pojechaA� do PrzemyA�la i tu w Kurii Biskupskiej pozostawili caA�A� kwotA�.

Tymczasem jeden z SB-kA?w wyznaczonych do rozpracowania tej sprawy, por. Andrzej CzerwiA�ski miaA� za zadanie pozyskaA� Tadeusza SowA� do tajnej wspA?A�pracy. Na jej temat jednak nie ma szczegA?A�owych dokumentA?w. Podobnie, jak na temat dalszych dziaA�aA� operacyjnych w sprawie 3 milionA?w zA�otych. Zdaniem D. Iwaneczki, a�zdalsze dziaA�ania w tym zakresie podejmowane przez SowA� byA�y uzgodnione z SB w sposA?b A�ciA�le zakonspirowany. Brak jakiegokolwiek A�ladu dalszego zainteresowania ze strony SB losami pieniA�dzy pochodzA�cych z konta a�zSa�? nie moA?e A�wiadczyA�, A?e sprawA� przestano siA� caA�kowicie interesowaA�.a�?

A prokuratura… umorzyA�a
PieniA�dzmi za to interesowaA�a siA� caA�kiem jawnie prokuratura. PrzesA�uchano wielu A�wiadkA?w, w tymA� takA?e T. SowA� i ksiA�dza S. Maca. Sowa przyznaA�, A?e do przemyskiej Kurii jeA?dziA�, ale bez pieniA�dzy, a tylko by uzgodniA� szczegA?A�y. CaA�A� pobranA� z banku sumA� przekazaA� ksiA�dzu Macowi w Rzeszowie, na co zostaA� sporzA�dzony dokument. KsiA�dz Mac potwierdziA�, A?e tak byA�o, a oryginaA� dokumentu zawiA?zA� do przemyskiej Kurii Biskupiej. ZaprzeczyA� teA? kategorycznie, by pieniA�dze zostaA�y wydatkowane na cokolwiek innego niA? budowa koA�cioA�a. DodaA� teA?, A?e rozlicza siA� z budowy koA�cioA�a przed kuriA� w PrzemyA�lu i tam przesyA�a wszystkie rachunki.

PostA�powanie prokuratorskie zakoA�czyA�o siA�a�� umorzeniem. Decyzja ta byA�a, delikatnie mA?wiA�c, mocno zaskakujA�ca, szczegA?lnie w A�wietle tego, jak wczeA�niej a�zmaglowanoa�? zamieszanych w tA� sprawA� i jak bardzo angaA?owaA�a siA� w niA� bezpieka. Nie bez znaczenia jest teA? fakt, A?e a�zmilionowA� uchwaA�A�a�? naprawdA� podjA�to niezgodnie ze statutem, ale i tu prokuratora nie dopatrzyA�a siA� A?adnego przestA�pstwa.

Bardzo dziwna decyzja A�ledczych
Jak zauwaA?a dr Iwaneczko, byA�a to bardzo dziwna decyzja A�ledczych, takA?e biorA�c pod uwagA� podobne sprawy z innych miejsc w kraju. – A�wczesny obA?z wA�adzy skrzA�tnie staraA� siA� wykorzystywaA� je do podejmowanych medialnych atakA?w na dziaA�aczy opozycji. W tym przypadku nadarzaA�a siA� dodatkowa okazja do zdyskredytowania przedstawiciela KoA�cioA�a. Szybkie umorzenie postA�powania przez prokuratora doprowadziA�o do wyciszenia problemu a�� zauwaA?a w swej publikacji a�zCo siA� staA�o z 3 mln. zA�otych rzeszowskiej a�zSolidarnoA�ci?a�? historyk. Trudno mu odmA?wiA� racji, tym bardziej A?e jak wiele lat pA?A?niej ustaliA� IPN, Tadeusz Sowa zostaA� pouczony przez samego rzeszowskiego szefa SB, by nic w tej sprawie nie robiA� bez konsultacji z bezpiekA�.

Niby kasa miaA�a iA�A� na interesy
Sprawa jednak powrA?ciA�a w a�zzwierzeniacha�? Stefana RA�czego w lipcu 1981 delegat na I WZD Regionu RzeszA?w, czA�onek ZR, dziaA�aA� w sekcji interwencji (w lutym 1982 r. zarejestrowany jako TW. a�zJaA�mina�?), ktA?ry utrzymywaA�, A?e 3 mln zA�otych zostaA�y wydane m. in.A� na prowadzenie interesA?w, ktA?re miaA�y przynosiA� zyski, a te spA�ywaA� do kasy rzeszowskiej a�zSa�?. MiaA�o chodziA� takA?e o zakup przez niego samego samochody dla syna, ktA?ry nastA�pnie jako taksA?wkarz miaA� zarabiaA� pieniA�dze dla a�zSa�?. JakoA� jednak nie zarabiaA�, a takA?e byA� tajnym wspA?A�pracownikiem bezpieki.

SprawA� o kryptonimie a�zPieczA�A�a�?A� ostatecznie zamkniA�ta w poA�owie lat 80. zeszA�ego wieku.A� Bezpieka uznaA�a, A?e nic nie wskazuje na to, by 3 mln. zA�otych rzeszowskiej a�zSa�? miaA�y byA� spoA?ytkowane na dziaA�alnoA�A� konspiracyjnA�, za to dziA�ki tej sprawieA� pozyskano wiele osA?b do wspA?A�pracy, mowa konkretnie o OA?I o charakterze TW.

Zagadka niewyjaA�niona
ChoA� w III Rzeczypospolitej historycy bardzo chcieli tA� zagadkA� rozwikA�aA�, nie udaA�o siA� im to. Co prawda wiele siA� przy jej okazji dowiedzieli na temat a�zwtyka�? bezpieki w rzeszowskiej a�zSa�?, ale nie dowiedzieli siA�, gdzie podziaA�y siA� osA�awione 3 mln zA�otych.

Po latach ta sprawa, choA� odlegA�a, nadal budzi emocje i obrasta legendA�. I tak juA? chyba zostanie, bo nie zanosi siA� na to, byA�my mieli poznaA� prawdziwy los fortuny rzeszowskiej a�zSa�?, ktA?ra po prostu a�zwyparowaA�aa�? pod samym nosem SB.

Monika KamiA�ska

• Region