Pod ochroną „Błękitnej Tarczy”

„Błękitna Tarcza”. Ten kulturowy odpowiednik Czerwonego Krzyża możemy dostrzec na wielu zabytkowych budynkach w regionie. Nie wszyscy jednak wiedzą, że biało-niebieski to symbol stanowiący o międzynarodowej ochronie obiektów w razie… ataku zbrojnego.
Biało-niebieski emblemat jest symbolem przyjętym przez Konwencję Haską z 1954 roku dla oznaczenia dóbr kultury w celu zapewnienia im ochrony przed atakiem na wypadek szczególnych zagrożeń czasu wojny i pokoju. Autorem emblematu jest Polak, profesor Jan Zachwatowicz, który w latach 1945 – 57 był generalnym konserwatorem zabytków i ważną postacią w środowisku.
W ostatnich dniach „Błękitną Tarczę” przytwierdzono na fasadzie jednego z budynków w stalowowolskim Rozwadowie. Obiekt należący do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” od momentu powstania, czyli od 1906 roku, stanowi centrum życia kulturalnego Rozwadowa i pełni rolę domu kultury. Zabytkowa nieruchomość właśnie przeszła gruntowny remont i odzyskała dawny blask. Przypieczętowaniem wartości kulturowej budynku stało się właśnie umieszczenie na nim biało-niebieskiego emblematu.

Polski Komitet „Błękitnej Tarczy”

„Błękitna Tarcza” to symbol, ale także nazwa organizacji tworzącej sieć współpracy pomiędzy muzeami, archiwami, bibliotekami, a także instytucjami związanymi z obiektami zabytkowymi i miejscami dziedzictwa kulturowego.
– Celem Polskiego Komitetu „Błękitnej Tarczy”, który powstał w 2002 r. jest sprostanie wyzwaniom związanym z ochroną dóbr kultury zagrożonych konfliktami zbrojnymi oraz w czasie pokoju. W związku z tym komitet koncentruje się m.in. na: promowaniu polskiego i międzynarodowego prawa związanego z ochroną dóbr kultury, upowszechnianiu wiedzy na temat ochrony zabytków w zagrożeniu pośród specjalistów, decydentów, młodzieży, studentów i ogółu społeczeństwa. Prezesem PKBT jest Krzysztof Sałaciński.
– Wśród zadań komitetu są także: prowadzeniu monitoringu dziedzictwa kulturowego, inspirowanie przedsięwzięć na rzecz prewencji i zapobiegania degradacji wartości zabytkowych oraz opracowywaniu metod ochrony dziedzictwa zagrożonego katastrofami, klęskami żywiołowymi i konfliktami zbrojnymi. PKBT zajmuje się także: kształceniem ekspertów w zakresie ochrony dóbr kultury w zagrożeniu, współpracą w zakresie wymiany informacji oraz wymiany specjalistów z innymi komitetami „Błękitnej Tarczy”, instytucjami i pokrewnymi organizacjami i oczywiście promowaniem znaku „Błękitnej Tarczy” oraz dorobku jego autora, profesora Jana Zachwatowicza – dowiadujemy się na stronie Polskiego Komitetu „Błękitnej Tarczy”.

Gdzie umieścić, kto wydaje?

Polskie prawodawstwo przyjęło i zaadaptowało znak do oznaczania zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Tabliczkę wydaje starosta działający w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Emblemat powinien zostać zamontowany blisko numeru adresowego budynku. Jeżeli takiego nie ma, należy przykręcić tabliczkę w dobrze widocznym miejscu, najlepiej na elewacji frontowej. „Błękitna Tarcza” nie może konkurować z innymi elementami na budynku, takimi jak szyldy i reklamy. Nie należy przytwierdzać tabliczki na detalach architektonicznych. Przy montażu trzeba postępować ostrożnie, aby w jak najmniejszym stopniu ingerować w materię zabytkowej elewacji.

Podkarpacie zabytkami stoi

Podkarpacie to szósty pod względem liczby zabytków region w Polsce. Wedle danych umieszczonych w Programie opieki nad zabytkami w województwie podkarpackim na lata 2018 – 2021, obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych jest aż 4812. Największą grupę w zestawieniu, według ich funkcji pierwotnej, stanowią budynki mieszkalne (1443 obiekty, co stanowi prawie 33,19 proc. zasobu w skali województwa), a następną obiekty sakralne (1103 obiekty, co stanowi blisko 25,37 proc. całego zasobu). Trzy grupy już o wiele mniej liczne to: zabudowania gospodarcze i budynki folwarczne (421 obiektów – ok. 9,68 proc.), cmentarze (392 obiekty – 9,02 proc.) oraz zabytkowa zieleń (350 obiektów – 8,05 proc.). Nieco mniejszy zasób stanowią budynki użyteczności publicznej (296 obiektów – 6,81 proc.) oraz obiekty rezydencjonalne (223 obiekty – 5,13 proc.). Najmniej liczną grupą są budynki przemysłowe (76 obiektów – 1,75 proc.). Ponadto w województwie podkarpackim objęte są ochroną 44 zabytki obszarowe, w tym 23 układy urbanistyczne (określane decyzjach jako układy urbanistyczne albo zespoły zabytków miasta, których jednym z elementów jest układ urbanistyczny), 20 zespołów zabudowy (zabudowa ulic, placów) oraz 1 zabytek, który można zaklasyfikować jako układ ruralistyczny.

Perełki na liście UNESCO

Nie tylko „Błękitna Tarcza” chroni podkarpackie zabytki. Mamy także perełki, które zostały także wpisane na światową listę materialnego dziedzictwa UNESCO. Są to: kościoły drewniane południowej Małopolski wpisane na mocy decyzji z 5 lipca 2003 r., a pośród nich kościoły w Bliznem i Haczowie (obok kościołów z terenu obecnego województwa małopolskiego w: Binarowej, Dębnie, Lipnicy Murowanej i Sękowej). A także drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat na mocy decyzji z 21 czerwca 2013 r. w ramach wpisu transgranicznego, a pośród nich cerkwie w Chotyńcu, Radrużu, Smolniku i Turzańsku (obok czterech cerkwi z obecnego województwa małopolskiego w: Brunarach Wyżnych, Kwiatoniu, Owczarach i Powroźniku oraz ośmiu położonych na terenie Ukrainy w: Drohobyczu, Matkowie, Jasinie, Potyliczu, Rohatyniu, Użoku, Werbiążu Niżnym i Żółkwi).

Wśród najcenniejszych w kraju

Listę bezcennych ze względu na znaczącą w dziejach kraju historię, wartości kulturowe i religijne, z uwagi na klasę architektury, bogactwo nagromadzonych cennych przedmiotów oraz piękno otaczającego je krajobrazu stanowi także polska Lista Pomników Historii. Wpisu na nią dokonuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Spis ten obejmuje obecnie 91 obiektów i zespołów obiektów z całego kraju. Z terenu województwa podkarpackiego uznane przez Prezydenta RP za Pomnik Historii zostały cztery zespoły zabytkowe – czytamy w Programie opieki nad zabytkami w województwie podkarpackim na lata 2018 – 2021. Są to: Zespół klasztorny oo. Bernardynów w Leżajsku, Zespół Zamkowo- Parkowy w Łańcucie, Zespół Cerkiewny w Radrużu i Zespół Zamkowo- Parkowy w Krasiczynie.

Szóste miejsce

Ogrom cennych i chronionych prawem obiektów na Podkarpaciu zachwyca i zachęca do tego, by poznać go po tym, jak zdjęte zostaną pandemiczne obostrzenia. Wyposzczeni turystycznych wyjazdów i odkrywania pięknych miejsc i uroczych zakątków, sięgnijmy po te dalekie, ale i te całkiem bliskie, szczególnie że jest co na Podkarpaciu zwiedzać. Zabytki nieruchome województwa podkarpackiego, których jest 4812, stanowią bowiem aż 6,77 proc. całego polskiego zasobu. Przed nami są tylko: Dolnośląskie (8452 zabytki), Mazowieckie (7210), Wielkopolskie (7182), Warmińsko – Mazurskie (5923) i Małopolskie (5292).

Małgorzata Rokoszewska

• Polecane
• Publicystyka